Зорлық-зомбылық

Зорлық-зомбылық деген не?

Зорлық-зомбылық адамның құқықтарын қатаң бұзу болып табылатынынан бастайық

Кірістерме – «Адамның құқықтары нәсілі, тері түсі, жынысы, тілі, діні, ұлттық немесе әлеуметтік шығу тегі немесе кез келген өзге де аспекті негізінде қандай да бір айырусыз барлық адамдардың ажырамас дәулеті болып табылады. Адамның құқықтарына өмір сүру және бостандық, құлдық пен азаптан бостандық, пікірлер және оларды еркін білдіру бостандығы құқықтары, еңбек ету және білім алу және көптеген басқа да құқықтары кіреді. Бұл құқықтарға қандай да бір кемсітушіліксіз барлық адамдар ие болуға тиіс». Жыл сайын, 10 желтоқсан, Адам құқықтары күні аталып өтеді.

«Азамат құқықтары» және «адам құқықтары» сияқты ұғымдар бір ұғым емес екендігіне Сіздердің назарларыңызды аударғымыз келеді.

Адам құқықтары — бұл адам туылуына қарай ие болатын және оның мемлекетке тиесілігіне байланысты емес өмір сүру, еркіндікке жету, жеке басына тиіспеушілік құқығы сияқты, табиғи және айыруға болмайтын құқықтары мен бостандықтарының жиынтығы.

Азамат құқықтары — бұл тұлғаға тек оның мемлекетке тиесілігіне қарай бекітілетін құқықтары мен бостандықтары. Бұл жағдайда әр азамат адам болып табылады, бірақ әр адам азамат болып табылмайды – қағидасы қолданылады 1.

Есте сақтаңыз! Ешкімнің біреуге қатысты зорлық-зомбылық жасауға ешқандай құқығы жоқ. ҚР Конституциясының 17-бабында адамның қадір-қасиетіне қол сұғылмайды - ешкімді азаптауға, оған зорлық-зомбылық жасауға, басқадай қатыгездік немесе адамдық қадір-қасиетін қорлайтындай жәбір көрсетуге не жазалауға болмайды делінген.

Бұл, егер біреу Сізге қатысты қандай да бір зорлық-зомбылық (оның нысандары туралы біз төменде айтып береміз) жасаса, онда бұл адам Сізге қатысты құқыққа қарсы іс-қимылдар жасағанын, басқа сөзбен айтқанда, қылмыс жасағанын білдіреді.

Зорлық-зомбылық – бұл соққы, физикалық күш қолдану және салдары ретінде алынған жарақаттары, жараланған жерлері, қанталаған жерлері, зорлау, қорлау, кемсіту, жабысу/алымсақтық ғана емес, бірақ бұл сонымен қатар теңсіздік, кемсітушілік, әртүрлі тыйым салу, шектеулер. Өкінішке орай, тізімді ұзақ жалғастыруға болады. Және, өкінішке орай, бірін қалдырмай, біздің әрқайсымызға жақын және таныс тақырып.

Әйелдерге қатысты зорлық-зомбылықты түбегейлі жою туралы Декларацияда «әйелдерге қатысты зорлық-зомбылықтың тарихи оқиғалар салдарынан ер адамдар мен әйелдер арасындағы күштің теңсіз арақатынасының көрінісі болып табылатынын, соның салдары әйелдерге басымдылық танытып, еркектер тарапынан оларға қатысты дискриминацияның жол берілуіне әкеліп соққанын, мұндай зорлық-зомбылықтың әйелдер жағдайының жан-жақты дамуына кедергі келтіретіні», сондай-ақ «әйелдерге қатысты зорлық-зомбылық негізгі әлеуметтік механизмдердің бірі болып табылып, оның

көмегімен ер адамдармен салыстырғанда әйелдердің бағынышты болуына мәжбүрленетіні атап өтілді» 2.

Өкінішке орай, білмеуіне, қолжетімді, құрылымдалған ақпараттың болмауына қарай сіздердің көбіңіз үшін бұл ақпарат ашық болуы мүмкін.

Зорлық-зомбылықтың көптеген негативті, ұзақ мерзімді салдары бар, олар үшін зорлық-зомбылық құрбандары ғана емес, бірақ және олардың отбасылары, қауымы, елдері азап шегеді. Бұл салдардың тізбекті реакция әсері бар. Өте жиі зорлық-зомбылық басынан өткен әйел қоғам өмірінде толық қатыса алмайды, жұмыс істей алмайды, отбасын құрып, бала тәрбилей алмайды, оған мамандардың кәсіптік көмегі (біздің елде, әдетте, ақылы) қажет және барлық бұл шығындар тұтас алғанда мемлекеттің дамуында жақсы түрде көрсетілмейді. Дәл сондықтан, қоғамда зорлық-зомбылықты жою, егер ол дені сау және табысты ұлт болуын қаласа, мемлекет саясатының басымдығы болуға тиіс.

Сөйтіп, Қазақстанда жуықта өткізілген зерттеу – Қазақстанда тұрмыстық зорлық-зомбылықтың экономикалық салдарын алғашқы бағалау серіктестердің тарапынан зорлық-зомбылықпен туындаған шығындар медициналық қызметтерге жалпы шығындардың 4 682 587 АҚШ доллар құрағанын, ал тұрмыстық зорлық-зомбылық жағдайларымен келтірілген нұқсан алынбай қалған пайда түрінде 5 650 501 АҚШ доллар құрағанын көрсетті 3 .

Әйелдер мен қыздарға қатысты зорлық-зомбылық, оны тағы гендерлік зорлық-зомбылық немесе жыныс белгісі бойынша зорлық-зомбылық деп аталатын, адам құқықтарын қатаң бұзу болып табылып, Еуропада және Орталық Азияда кең таралған құбылыс болып қалады. Сексуалдық зорлық-зомбылық құрбандарының 80% -ы осы өңірдің әр елінде – әйелдер мен қыздар. Яғни әйелдер зорлық-зомбылыққа олар әйелдер болғандықтан ғана жиі ұшырайды! Және жиі бұл патриархалдық заңдар, әйелдің орны қатты төмендетілген, гендерлік теңдігі жоқ, негіздері күшті елдерде болады. Мұндай қоғамда әйелдердің ерлердікі сияқты, сондай құқықтары жоқ, мұндай қоғамның отбасыларында зорлық-зомбылық норма, қалыпты, күнделікті, кертартпалыққа негізделген құрауыш болып табылады. Қыздар туылғаннан бастап екінші кезектегі рольге дағдыланады, оларды тек күйеуге шығуға, келешекте үй шаруасындағы әйел болуға дайындайды. Және, әрине, егер келешекте оны зорлап кетсе, ешкім оның құқықтарын қорғауға қамқорлық жасамайды.

БҰҰ сияқты, халықаралық ұйымдар әйелдерге қатысты зорлық-зомбылықты дәл қоғамдағы гендерлік теңсіздіктің көрінісі ретінде қарастырады. Алғашқы рет Орталық Азияда «БҰҰ-әйелдер» Құрылымының қолдауымен өткізілген зерттеу бір кезде қатынастарда болған 18-75 жас аралығындағы әйелдердің 17%-ы серіктесінің тарапынан физикалық немесе сексуалдық зорлық-зомбылыққа және 21%-ы – психологиялық зорлық-зомбылыққа ұшырағанын көрсетті.

Зорлық-зомбылықты жою проблемасы жеке «Гендерлік теңдікті қамтамасыз ету және барлық әйелдер мен қыздардың құқықтары мен мүмкіндіктерін кеңейту» №5 Тұрақты даму мақсаттарында Жаһандық Күн тәртібі 2030 белгіленді. Осы мақсаттың бірнеше міндеттері бар, олардың бірі 5.2. «Адамдарды сауда салуды және сексуалдық және өзге де пайдалану нысандарын қоса алып, көпшілік және жеке меншік салаларда барлық

әйелдер мен қыздарға қатысты зорлық-зомбылықтың барлық нысандарын жою» міндеті болып табылады.

Бұл проблема соншалықты өзекті және күрделі екендігін, оны шешу үшін жедел шаралар қолдану кезі келгенін білдіреді, бұдан басқа БҰҰ қатысушы-мемлекеттер Күн тәртібінің барлық міндеттері мен мақсаттарын орындау міндеттемелерін өздеріне алды. Қазақстан да бұл міндеттемелерді орындауды өзіне алды және бұл проблемамен белсенді күресуге тиіс. Бірақ, көріп отырғандай, ахуал идеалдан әлі де алыс және біздің барлығымыздың ұмтылатын нәрсеміз бар.

Толығымен оқу...

Зорлық-зомбылық нысандары

Зорлық-зомбылықтың бірнеше нысаны бар: сексуалдық, физикалық, психологиялық, экономикалық, тұрмыстық (оны тағы үйдегі деп атайды). Біздің құқықтық мектебімізде Сіз тұрмыстық, сексуалдық, психологиялық зорлық-зомбылық пен балаларға қатысты зорлық-зомбылық туралы ақпарат табасыз.

Қазақстанда гендерлік зорлық-зомбылықтың ең таралған нысандары :

  • соққы, сабау,
  • зорлау,
  • сексуалдық алымсақтық,
  • тұрмыстық зорлық-зомбылық,
  • бойжеткенді ұрлау,
  • мәжбүрлі некелер (бойжеткенді/қыздарды күйеуге күштеп, олардың еркіне қарсы берген кезде, жиі күйеу таңдау ата-аналарында қалады),
  • әртүрлі тыйым салу,
  • әйелдерді саудаға салу және жезөкшелікке мәжбүрлеу,
  • жыныстық мәжбүрлеу,
  • қорлау, кемсіту,
  • жыныс белгісі бойынша кемсіту – Сіздің құқықтарыңызды Сіз әйел/қыз және т.б. болғандықтан ғана қысым жасалған кезде.

Көбірек оқыңыз

Зорлық-зомбылық себептері

Зорлық-зомбылықтың таралу себептері көп. Бірақ ең белгілері бар, бұл: гендерлік ескі нанымдар, әйелдердің ролін төмендететін және құнсыздандыратын патриархалдық негіздер, салт-дәстүрлер, төмен моральдық деңгейі, төмен рухани мәдениеті, есірткі, алкоголь тұтыну, жұмыссыздық, бала кезінде басынан өткен зорлық-зомбылық және өзге де. Бұның бәрі жиынтығында зорлық-зомбылыққа қалыпты және әдетті құбылыстың олар туралы айтуға болмайтын, біреумен талқылауға болмайтын мәртебесін береді. Бірақ, егер зорлық-зомбылық туралы айтылмаса, бұл біздің өмірімізде оның жоқтығын еш білдірмейді. Бұдан басқа, бар заңдар мен құқық қолдану тәжрибесі жиі жұмыс істемейді немесе тіпті қылмыс туралы белгілі болған кезде, зорлық-зомбылық құрбандарының пайдасына жұмыс істемейді. 4

Біздің қоғамдағы тағы бір ҰЯТ сияқты құбылыс (қаз.тіл.аударма – ұят, масқара), өте жиі зорлық-зомбылықтың да себебі болады. Қыздар мен бойжеткендер, алайда ұл балаларда күлкіге қалу қорқынышы бола, зорлық-зомбылыққа ұшырайтыны немесе ұшырағандығы туралы айтуға қорқады. Ұят болатындығы үшін, бойжеткендер некеден тыс туылған балаларын жиі тастап кетеді. Соңғы жылдары тіпті нәрестелерді өлтірген кездегі бірнеше жағдай тіркелді. Айыпталу және қарабет болу қорқынышы бола, бойжеткендер оны ұрлап әкеткен «күйеу жігіттің» үйінде қалуға және сүймейтін адамымен некеде өмір сүруге мәжбүр. Патриархалдық әдет-ғұрып салдарының мысалдарын өте көп келтіруге болады.

Айман Умарованың істерінің көбі елдің оңтүстігінен. Өз туысының тарапынан тиісуіне ұшыраған Талғардың екі ұл баласының бірнеше зорлық-зомбылығы, оны 30 жастағы ер адам зорлаған Алматы облысындағы 13 жастағы ұл баланың ісі. Түркістан облысында адвокаттағы ұл баланы және оны алты жыл бойы полиция қызметкері және басқа ауылдасы зорлаған жас жігітті зорлау туралы екі іс. Сонымен қатар Умарованың кейсінде — Қарасай ауданыныдағы екі іс, Астанада әйелді топпен зорлау және оны Арқалықта 14 адам зорлаған бойжеткеннің ісі, содан кейін әйел босанды, бірақ баласы кімнен екенін білмейді. Олармен адвокат бір жыл ішінде жұмыс істеп келе жатқан жан түршігерлік істердің аз ғана бөлігі.

ҚР Бас прокуратурасының деректері бойынша Қазақстанда әйелдерге қатысты ең жиі қинау (ҚР ҚК 110-бабы); аффект жағдайында денсаулыққа зиян келтіру (111-бап); зорлау (ҚР ҚК 120-бабы); сексуалдық сипаттағы зорлық-зомбылық әрекеттері (ҚР ҚК 121-бабы); жыныстық қатынас жасауға, еркек пен еркектiң жыныстық қатынас жасауына, әйел мен әйелдің жыныстық қатынас жасауына немесе сексуалдық сипаттағы өзге де әрекеттерге мәжбүр ету (ҚР ҚК 123-бабы) сияқты құқық бұзушылықтардың осындай түрлері жасалады 5.

ЗОМБЫЛЫҚТЫҢ БЕЛГІЛЕРІ

Төменде біз Сіз зорлық-зомбылыққа ұшырауыңыздың бірнеше белгісін келтіреміз

  1. Сізді Сіздің еркіңізге қарсы секске мәжбүрлеу;
  2. Сіз Сізді тұрақты қызғанудан қиналасыз,
  3. Сіз сексуалды серіктестің, отбасының басқа мүшелерінің тарапынан толықтай бақылауынан қиналасыз;
  4. Сіздің серіктесіңіз сіздің достарыңызбен/туыстарыңызбен араласуға/кездесуге тыйым салады; Сізге білім алуға/жұмыс істеуге/боянуға/жақсы көретін киіміңізді киюге/Сіздің қанша келеді, сонша ұйықтауыңызға және өзгеге тыйым салады;
  5. Сізді тұрақты балағаттайды, Сізге тіл тигізеді, әртүрлі балағаттайтын аттар ойлап табады;
  6. Сіз Сізді тұрақты ұруына, итеруіне, Сізге әртүрлі заттар лақтыруына, тырнауына, тістеуіне, зорлауына үйрендіңіз;
  7. Сіз өз атыңызға негативті салдарды болдырмау үшін, өз серіктестіңіздің/туыстарыңыздың/тағыда да біреудің ашуын/ашулануын/ашулылығын келтіруге қорқасыз;
  8. Сіз Сіз не істедіңіз, кіммен кездестіңіз, қанша ақша ұстадыңыз және өзгелер туралы тұрақты есеп бересіз;
  9. Сіздің жеке кеңістігіңіз жоқ, Сіздің телефондарыңыз, гаджеттеріңіз тұрақты тексеріледі, Сіздің хат алмасуыңыз тұрақты оқылады;
  10. Сіз кінәлік сезімін тұрақты сезінесіз.

Әрекеттер – не істеу керек? Қайда жүгіну керек?

Біріншіден, егер Сіз зорлық-зомбылыққа ұшырасаңыз, Сіз полицияға арыз беруге тиіссіз. Сіз арызды полиция бөлімшесінде, не полиция шақырған кездегі сәтте қылмыс жасалған орында жазуыңызға болады. Бүгінгі таңда Қазақстан Республикасы Бас прокуратурасы Құқықтық статистика және арнайы есепке алу жөніндегі комитетінің сайтында онлайн – интернетті пайдаланып, арыз беруге болады - https://qamqor.gov.kz/EussWar/start_sms.jsp

Алматы қ. Полиция департаментінің полиция қызметкерлерінің заңсыз әрекеттеріне жақындағы ақпаратына келісімді және егер Сізден арызды қабылдамаса, онда прокуратураға не полиция қызметкерлерінің кез келген құқық бұзушылықтары сыбайлас жемқорлық (қызметтік өкілеттіктерін пайдалану) болып саналатындықтан, сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл агенттігіне жүгіну. Бүгінгі таңда осындай сигналдарды қабылдау функциясы кадр аппараты қызметкерлерінің ішінен әрекет ету тобының, аудандық полиция басқармаларының, сондай-ақ саптық бөлімшелердің офицерлеріне бекітілген. Осы бағыттың негізгі модераторы Кадр жұмысы басқармасының жеке құрамы жөніндегі инспекциясы болып табылады. "102" және ұялы 8-707-927-67-69 нөмірлері тәулік бойы қоңыраулар қабылдайды, 254-40-84 нөміріне күнделікті 09:00 сағаттан бастап 19:00 сағатқа дейін жүгінуге болады6. 6 .

Пайдалы ақпарат

ҚР Конституциясы 7

  • 13-бап
    1. Әркімнің құқық субъектісі ретінде танылуына құқығы бар және өзінің құқықтары мен бостандықтарын, қажетті қорғанысты қоса алғанда, заңға қайшы келмейтін барлық тәсілдермен қорғауға хақылы.
    2. Әркімнің өз құқықтары мен бостандықтарының сот арқылы қорғалуына құқығы бар.
    3. Әркімнің білікті заң көмегін алуға құқығы бар. Заңда көзделген реттерде заң көмегі тегін көрсетіледі.
  • 14-бап
    1. Заң мен сот алдында жұрттың бәрі тең.
    2. Тегіне, әлеуметтік, лауазымдық және мүліктік жағдайына, жынысына, нәсіліне, ұлтына, тіліне, дінге көзқарасына, нанымына, тұрғылықты жеріне байланысты немесе кез келген өзге жағдаяттар бойынша ешкімді ешқандай кемсітуге болмайды.
  • 16-бап
    1. Әркім өзінің жеке басының бостандығына құқығы бар.

Қазақстан 1998 жылы ратификациялаған Әйелдерді кемсiтушiлiктiң барлық нысандарын жою туралы конвенция 8.

  • 2-бап Қатысушы-мемлекеттер әйелдерді кемсітушіліктің барлық оның нысандарын талдайды, барлық тиісті тәсілдермен әйелдерді кемсітушілікті жою саясатын кідіртпей жүргізуге келіседі және осы мақсатта:
    а) егер бұл әлі жасалмаса, ерлер мен әйелдердің тең құқықтығы қағидасын өздерінің ұлттық конституцияларына немесе басқа да тиісті заңнамасына енгізуге және заңның және басқа да тиісті құралдардың көмегімен бұл қағиданы іс жүзінде жүзеге асыруды қамтамасыз етуге;
    b) бұл қажет жерде, қандай да болмасын әйелдерді кемсітушілікке тыйым салатын санкцияларды қоса алып, тиісті заңнамалық және басқа да шаралар қолдануға;
    с) әйелдердің ерлермен тең негізінде құқықтарын заңды тұрғыда қорғауды белгілеуге және құзыретті ұлттық соттар мен басқа да мемлекеттік мекемелердің көмегімен кез келген кемсітушілік актісіне қарсы әйелдерді тиімді қорғауды қамтамасыз етуге;
    d) әйелдерді қандай да бір кемсітушілік актілер немесе әрекеттер жасаудан қалыс қалуға және мемлекеттік органдар мен мекемелер осы міндеттемеге сәйкес әрекет ететініне кепілдік беруге;
    е) қандай да бір тұлғаның, ұйымның немесе кәсіпорынның тарапынан әйелдерді кемсітушілікті жою үшін барлық тиісті шаралар қолдануға;
    f) әйелдерді кемсітушілікті білдіретін қолданыстағы заңдарды, қаулыларды, дәстүрлер мен тәжірибелерді өзгерту немесе жою туралы заңнамалық актілерді қоса алып, барлық тиісті шараларды қолдануға;
    g) әйелдерді кемсітушілікті білдіретін өздерінің қылмыстық заңнамасының барлық ережелерін жоюға міндеттенеді.

Пайдалы мақалалар